Waarom vertaalde ondertitels uit de pas lopen: tekstuitbreiding uitgelegd

Neem een Engels ondertitelbestand met goede timing, vertaal het naar het Duits en speel het af. Er is niets verschoven, en toch voelen de ondertitels ineens gehaast. De tijdcodes zijn hetzelfde gebleven, de tekst niet. Een vertaling heeft zelden evenveel tekens nodig om hetzelfde te zeggen, en bij ondertiteling moet elk teken binnen een vast aantal seconden gelezen worden. Dat heet tekstexpansie. Het is voorspelbaar, en als je weet waar het opduikt, kun je er iets aan doen.

Hoeveel langer vertalingen worden

Lokalisatieteams meten dit al tientallen jaren. Het is de reden dat knoppen in vertaalde apps uit hun voegen barsten, en het W3C houdt een handige naslag over tekstlengte bij vertaling bij. Hieronder staan ruwe cijfers voor vertalingen uit het Engels. Zie ze als richtlijn: het werkelijke getal hangt af van de tekst.

Eigenlijk beschrijft de tabel twee afzonderlijke problemen. Het eerste is expansie: dezelfde zin heeft meer tekens nodig. Het tweede is woordlengte. Duits en Fins stoppen veel betekenis in losse lange woorden die je niet over twee regels kunt verdelen, waardoor zelfs een beetje expansie al onhandige regels oplevert. Bij Chinees, Japans en Koreaans ligt het andersom. Die talen gebruiken veel minder tekens, maar de limieten voor leessnelheid worden voor die schriften per teken vastgesteld, dus een kortere regel leest niet per se sneller.

Waarom juist ondertitels eronder lijden

Elke ondertitel is een afspraak tussen tekst en tijd: zoveel tekens, leesbaar in zoveel seconden. De gangbare grenzen van ongeveer 42 tekens per regel en 15–17 tekens per seconde zijn er om die afspraak eerlijk te houden, zoals we uitlegden in de regels voor de lengte van ondertitelregels. Een vertaling verandert de tekst en laat de tijd precies waar hij was.

• Een Engelse regel van 38 tekens die op 15 tekens per seconde prettig te lezen was, wordt een Duitse regel van 50 tekens op meer dan 20 tekens per seconde. Zo snel lezen maar weinig mensen.

• Een regelafbreking die netjes tussen twee Engelse zinsdelen viel, belandt nu midden in een Duitse samenstelling. Niemand wil een regel zien eindigen op “Geschwindigkeits-” terwijl “begrenzung” op de volgende regel wacht.

• Ondertitels die in het Engels op twee regels pasten, hebben er nu drie nodig, wat de meeste stijlgidsen niet toestaan, of ze worden breder dan een speler prettig kan weergeven.

Hoe ondertitelaars het oplossen

1. Kort de vertaling in. Dit komt altijd eerst. Ondertitels zijn nooit bedoeld als woordelijk verslag van wat er gezegd werd. Opvulling schrappen en kortere woorden kiezen zonder dat de betekenis verloren gaat, is de kern van het vak, en een vlotte, iets kortere regel is beter dan een getrouwe die niemand uitgelezen krijgt.

2. Breek de regels opnieuw af voor de doeltaal. Afbreekpunten die bij Engelse zinsdelen werkten, werken niet bij Duitse samenstellingen of Russische naamvalsuitgangen. Elke taal vraagt om eigen regelafbrekingen.

3. Verdeel de ondertitels opnieuw waar er tijd is. Voeg twee korte ondertitels samen die samen één zin vormen, of laat een ondertitel doorlopen in de pauze erna. Aan de video verandert niets; alleen de tijdvakken voor de tekst schuiven.

4. Kijk pas daarna naar de video. Is een markt de moeite waard, dan kunnen een rustiger montage of nasynchronisatie oplossen wat tekst alleen niet kan. Die afweging maken we in ondertitels vs nasynchronisatie.

Een werkwijze die de meeste problemen voorkomt

Tekstexpansie is goed te hanteren als je proces er rekening mee houdt.

• Vertaal het ondertitelbestand, niet de losse tekst. Een ondertitelvertaler laat ondertitels en tijdcodes intact, zodat je bij het nakijken bezig bent met lengte en niet met reparaties. Hoe dat technisch werkt, lees je in SRT vertalen zonder de timing kwijt te raken.

• Loop per taal de volle regels na. Zoek de drukste ondertitels op, want daar is de expansie terechtgekomen. Met een teller voor tekens per seconde vind je ze zo.

• Zie de bron als het masterbestand. Herstel fouten in het origineel en vertaal opnieuw. Taalbestanden die met de hand zijn opgelapt, groeien uit elkaar, en elke latere wijziging moet je dan meerdere keren doorvoeren.

• Schrijf brontekst die zich goed laat vertalen als het script van jou is. Korte zinnen komen beter door een vertaling heen. Lokalisatiestijlgidsen vertellen app-ontwikkelaars al jaren hetzelfde, en openbare ondertitelstandaarden zoals de ondertitelrichtlijnen van de BBC rusten op dezelfde logica rond leessnelheid.

Veelgestelde vragen

Waarom lijken mijn Duitse ondertitels sneller terwijl de timing hetzelfde is?

Leessnelheid meet je in tekens per seconde, en de Duitse versie heeft meer tekens. Dezelfde timing met meer tekst betekent sneller lezen. Kort de regels in of breek ze anders af.

Moet ik de tijdcodes per taal aanpassen?

Zelden, en alleen als laatste stap. Met inkorten en opnieuw afbreken los je de meeste ondertitels op zonder aan de timing te komen. Verschuif ondertitels alleen waar een pauze je seconden over laat.

Is tekstexpansie een probleem van machinevertaling?

Nee. Menselijke vertalers krijgen met dezelfde expansie te maken, want die komt uit de talen zelf, niet van wie er vertaalt. Machinevertaling maakt het alleen makkelijker om de overvolle versie te publiceren zonder dat je het merkt.

Welke talen kosten de meeste controletijd?

Duits, vanwege de lengte en de samenstellingen. Chinees, Japans en Koreaans, vanwege hun eigen regels voor leessnelheid. Arabisch en Hebreeuws, vanwege de opmaak van rechts naar links. Reken erop dat je eerste vertaling naar elke taalfamilie meer tijd kost, omdat je onderweg nog aan het leren bent.